Atölye- Merakı nasıl tanımlarsınız?

Orhan Öztürk - Latince cura’dan kaynaklanan curiosity sözcüğü Webster sözlüğünde “İlginç seyleri bilmeye hevesli oluş; sorguculuk; araştırmaya ya da sormaya tutkunluk” olarak tanımlanıyor. Türkçe sözlükte merak; “Kendini ilgilendirmeyen şeyleri öğrenmeye çalışma” olarak tanımlanmaktadır. Bu iki sözlükteki tanımlamaların arasındaki ayrıma dikkat çekmek isterim. Ben daha iyisi önerilene kadar kitabımda tecessüs (curiosity) karşılığında “Sorma Bilme Dürtüsü” deyimini kullandım.

Atölye- Kitabınızda toplumsal olarak “az soru soran”, “az merak eden” bir toplum olduğumuzu söylemişsiniz. Bunu örneklendirerek açıklayabilir misiniz?

Orhan Öztürk - Osmanlılar Mısır’da 400 yıla yakın kalmışlar, ülkeyi yönetmişler. Mısır’daki piramitlerin nasıl bir tarihi, bunların içinde neler olduğunu sorgulayan tek bir çalışma görülmemiş Osmanlı döneminde. Batılılar Anadolu’daki ören yerlerini geçen yüzyıldan beri bir yandan araşırıp bir yandan soyarken, bu yerlerin tarihini, değerini Atatürk dönemine dek hiç sorgulamamışız. Işin en acı yani 15., 16., 17. ve 18. yüzyıllarda Avrupa’da neler olup bittiğini merak etmemişiz ve bu yüzden de düşünsel gelişmede insanoğlunun yaşadığı en önemli devrimleri yüzyıllar boyunca kaçırmışız.

Ülkenin en zeki ve çalışkan gençlerini toplayan en seçkin üniversitelerde bile coğunluğu soru sormayan, sınav korkusu dışında özerk öğrenme ilgisi taşımayan, derslerde ve kitaplarda verilen bilgileri kendi özerk eleştiri, tartışma süzgecinden geçirmeyen, ezberci, aktarmacı, bir öğrenci ve öğretici topluluğu gözlemliyorum. Bilimsel ortamlarda aktarmacılığın, kopyacılığın yaygın olduğu, özgün bilimsel araştırma azlığı gibi pek çok sonuçla karşılaşıyoruz.

Tüm bunların nedenlerini eğitimdeki bozuk düzene, laboratuvar olanaklarının azlığına, parasızlığa, yeterince rehberlik olmayışına bağlamakla bir yere varamayız. Sorma bilme dürtüsünün çocukluktaki serüvenine ve bu dürtünün toplumumuzda nasıl söndürüldüğüne yönelmeliyiz. Çocuklarımızın meraksız ve çekingen olmalarına neden olan çocuk yetiştirme geleneklerimizi ve eğitim yöntemlerimizi iyice gözden geçirmek ve bunları değiştirmeye çalışmak zorundayız.

Atölye- Sorma Bilme Dürtüsünün çocukluktaki serüvenini anlatır mısınız, ne zaman başlar, nasıl gelişir?

Orhan Öztürk - Sorma-bilme dürtüsü insanda doğuştan var olan, fakat çocukluk çağında geliştirilebilen ya da söndürülebilinen bir yetidir.

3-5 yaşlarındaki çocukların önemli gelişmelerine baktığımızda dil ve bilişsel yetilerin hızla gelişmesi, üzüntü, neşe, öfke gibi duygusal tepkilerin ayrışması, ben merkezcilikten toplum merkezci olmaya geçiş gibi önemli gelişmeler görürüz. Aynı dönemde bunlarla beraber benim üzerinde durmak istediğim iki önemli gelişme var. Birisi eşeysel kimlik duygusunun ayrışması ve cinsel kimliğin oluşmaya başlaması yani kız çocuğun kız, erkek çocuğun erkek olduğu duygusunun benliğe yerleşmesi. Ikincisi de sorma bilme dürtüsünün iyice yeşermesi ve uygun ortamda büyümesi.

Tüm bu gelişimlerle beraber çocuk çevrede algıladığı uyaranlar, insanlar, farklılıklar ile ilgilenir, bunları tanımaya, ayırt etmeye çalışır. Çevreyi tanımaya yönelik bu ilgi giderek artar, alanını genişletir ve 4-5 yaşlarında sorma-bilme dürtüsü çocuğun ruhsal yaşamında çok önemli bir itici güç olur. Artık çocuk eşeysel farklılıklardan çocuğun nereden geldiğine, oradan aya, güneşe, yıldızlara, oradan kurda, kuşa, böceğe dek bitmek bilmez soruları ile büyükleri şaşırtır, sabır ve ilgi göstermeyenleri ise yıldırır.

4-5 yaşlarındaki bastırılmamış, özgür davranan çocukları izleyenler bu sorma tutkusunun çocuğun dünyasında ne denli baskın olduğunu kolaylıkla gözlemleyebilir. Bir yandan bilişsel yetilerin hızla gelişmesi bir yandan da sorma bilme dürtüsünün itici gücüyle 5-6 yaşlarındaki çocuk artık her şeyle ilgili, her şeye dalan, atılgan, girişken bir varlıktır.

Atölye- Kitabınızda çocukların bahsettiğiniz tüm bu cinsiyetini merak etme, kendini fark etme sürecinde olduğu dönemlerinde ülkemizdeki çocukların %60-70 oranında bir kısmına sünnet yapıldığı gerçeğinden bahsetmişsiniz. Sizce bu ikisinin aynı döneme rastgelmesinin sonuçları neler olabiliyor?

Orhan Öztürk - Ülkemizde erkek çocukların çoğunun sünnet yaşı hem psikanalitik psikoloji, hem gelişim psikolojisi açılarından cok anlamlı ve duyarlı bir gelişme dönemine rastlamaktadır. Çocuğun çok duyarlı bir döneminde yaşanan bu olay ve bununla beraber yine bu dönemde ve sonrası dönemlerde yaygın olarak uygulanan yetiştirme yöntemleri ve eğitim hepsi birlikte çocuktaki sorma bilme dürtüsünü ve girişim duygusunu baskılayabilmekte hatta söndürebilmektedir. Çocuğun soru sorma, öğrenme tutkusu, atılganlığı, kısacası dünyaya özgürce bakışı durdurulmaktadır.

Toplumumuz yalnızca sünnet etinin kesilmesi ile değil, sorma bilme tutkusunun, araştırıcılığının, kişiliğinin bir miktar kesilmesi, yani sünnet edilmesi ile karşılaşarak yetişmektedirler.

Kanımca sünnet için önerilebilecek en uygun yaş, ya doğumdan hemen sonraki günlerde, haftalarda sünnet edilmesi ve daha sonra geleneksel sünnet çağı döneminde kendisine açıklamalar yapılması ya da bilişsel açıdan daha gelişmiş olduğu ilkokul çağında çocuğun kandırılmadan, yeterli açıklamalarla hazırlayarak yapılmasıdır.

Atölye- Sizce eğitim sistemimizin çocukların gelişimsel süreçlerine etkisi nasıl?

Orhan Öztürk - Son 30-40 yılda özellikle kentlerde, daha kavramları tanıma ve oluşturma dönemi olan 5-6 yaşlardan başlayarak, çocuklar düşünmeye, özgür tartışmaya yer vermeyen testlerle eğitilip, bunlarla değerendirilmektedir. Böyle bir eğitim ortamında özgürce sorma, tartışma, öğrenme ve düşünme merakının nasıl geliştiğini anlamak zor değil. Bu ülkede çocuk biraz daha büyüyünce artık soru sormadan, düşünmeden öğrenen, anlamadan inanan bir kişi olmaktadır.